Paboi handiaren (Saturnia pyri) apuruak

 

Ikusi zutenean gizaki hura eta bere morroiak zertan, eta batez ere nolako harrokeri eta handinahikeriz aritzen ziren ez zitzaien bat ere gustatu. Horregatik feromona berezi bat zabaldu zuten besteei abisatzeko inoiz baino zuhurrago jokatzeko. Horrela beldarrak elikatzen ziren fruitarbolen goiko adarretara lekualdatu ziren, eta imagoek, berriz, gaueko ordu txikietara mugatu zuten euren aktibitatea, eta egunaren gainontzekoa izkutaleko iritsezinetan geldirik gordeta ematen zuten. 

Horregatik Linneok eta bere laguntzaileek sailkatu eta izendatutako 4.400 animali espezien artean ez zen ageri Europako tximeletarik handiena eta ederrenetakoa.  Klandestinitate horretan 50 urtetik gora eman eta gero, Denis eta Schiffermüller entomologo alemaniar bikote batek bere bizitzako aurkikuntza egin zuten, eta behingoagatik, zientziak gure tximeletaren berri izan zuen.

Sitsarendako ordea zorigaitza ekarri zuen, izan ere, egokitu zioten izena ez zuen inolaz ere bere merituak adierazten:  Phalaena pyri, hau da, udareondoaren gaueko tximeleta, ez besterik. Kolpe handia izan zen. Erabat jota, depresio handi batean erori zen eta ia desagertzeko zorian egotera eraman zuen. Harik eta beste entomologo alemaniar batek (Schrank) tximeleta handi hauendako genero berri bat sortu zuen arte. Izenerako mitologiako Saturno ankerrarean baino gure eguzki-sistemako planeta ederrean inspiratu zen: Batetik, bere handitasunari, eta bestetik, bere eraztunak tximeletaren hegoetan ere agertzen diren borobil edo ozeloei erreparatzen zioten.

Orduan bai, gure tximeleta erabat konforme geratu zen, eta garai bateko indar eta gogoarekin ekin zion berriro bizitzari.

Celastrina argiolus, puntuak komekin ordezkatu dituen lizienido aldrebes samarra

 Gu lizienidoen familiako Celastrina argiolus deritzon tximeleta bikote bat gara, Celastrina izena gorostiaren grezierazko izenatik  dator, izan ere, beldarrak garenean, gorostiaren hostoez elikatzen gara gehienbat, aizu, eta gure izenaren inguruan beste argibide bat, "C" hizkiarekin idazten bada ere, kontuan izan "K" fonema ahozkatu behar dugula, hau da, "kelastrina", eta ez "zelastrina", zuetako gehienek egin ohi duzuen bezala, eta bukatzeko, dagoeneko konturatuko zinaten bezala, puntuak ez ditugu oso gustoko,  txikitxo gutxi batzuk baditugu ere, nahiago ditugu komak, eta hain zuzen ere, horixe beran fijatu behar zarete gainontzeko lizinienidoetatik bereizteko, hegoaren kanpoko aldearen ertzean kokatzen den komatxo-ilara horretan, eta horrek ere baldintzatzen du gure hizkuntzan punturik ez izatea, eta  jakin badakigu dena jarraia izatearena, hasiera batean neketsua izan daitekeela, baina ia guztiarekin bezala, azken batean, denetara ohitzen gara 

Ischnura elegans, kalekumea bihurtu den txitxi-burruntziaren bertsoak

Ni bizi naiz urmaelan

eta badaukat nahiko lan (bis)

Bertsotan  kontatuko dizuet

jendeak jakin dezan

nire bizitza zertan dan

etengabeko estresean

Jaiotzen naiz akuatiko

ninfa oso mimetiko (bis)

Egun guztia izkutatzen eta

arriskuan betiko

ez da nire irudiko

nahi nuke esan; jada nahiko!!

Lortu nuen iraun bizi

aizu, ez da bate gutxi (bis)

Uretatik atera eta

lehorrera egin jauzi

gerora metamorfosi

eta naiz txitxiburruntzi

Ezin dut segi sorburun

ez bainago ni  seguru (bis)

behin betiko penak, arriskuk

eta hainbat apuru

uztea dut nik helburu

biziko naiz ni Salburun

Messor, Zeresi zekalearen uztarekin laguntzen dion jainkoa eta inurria

Egia esaten badizuet Linneo horrek nire izena jarri zienean inurri arrunt eta sinple batzuei ez zidan grazia handirik egin. Burutik kendu ezinik nagusiarengana, alegia, Zeresengana, jo nuen iritzi eske. Berak bere horretan uzteko aholkatu zidan. Izan ere, ordurako fede-krisiaren lehen zantzuak aurrikusten ziren, eta hobe inurri bat izatea behin betirako ahaztua izatea baino. Orain, bi mende eta erdi eta gero, argi daukat bete-betean asmatu zuela, eta are gehiago gaur egungo nekazaritza zertan den ikusita. Helburu bakarrak ekoizpena eta errentagarritasuna dira. Aitzitik, gauzak ongi, txukun eta modu jasangarrian egiteak ez du jada ezertarako balio. Dena agrokimikoen eta makinaria handiaren menpe dago, eta nago transgenikoak ere laister batean erabat nagusi izango ditugula. Dagoeneko herri txikietan apenas geratzen dira nekazariak, eta dauden apur horiek aipatutako merkatuaren tranpan erori dira.

Horregatik, ikusten ditudanean nire izena daramaten inurritxoak duela hainbat milioi urte bezain humilki, baina era berean temati ere,  zekaleen haziak biltzen eta euren inurritegietan pilatzen harrotasuna eta morala igotzen zaizkit, eta, garai batean bezala nekazariek beraien landareak berriro maitasunez landatu eta zainduko dituztela amesteko aukera ematen didate.

 

Antzekoaren antzekoa izatearen gauza gogaikarria

 Ez da bat ere juxtua baina hala da bai. Izan ere, gu kakalardook errinozeroak baino askoz gehiago daramagu planeta honetan. Hortaz logikoena guri izen originala egokitzea eta ondorengoari, horrela behar izanez gero, bigarren izen bat gehitzea izango litzateke. Baina argi dago hemen irizpidea ez da logikoena, gizakiaren antzekoa (edo antzekoagoa) izatea baizik, eta errinozeroak ugaztunak direnez, guri errinozero-kakalardoa izatea tokatzen zaigu. 

Baina horrekin ere ez da nahikoa. Zeren gure kasuan bezala, baldin badago beste kakalardo mota bat gu baino antzekoagoa dena (Oryctes nasicornis delakoa), horri egokituko zaio antzekoa izatearen “zortea”, eta guri berriz, antzekoaren antzekoaren izanik, bada bigarren abizen bat erantsi eta izorrai !!

Hau da, gu errinozero-kakalardo zimaurjaleak (Copris hispanus) gara, alajaina!! 

Apaiztxoaren (Berberomeloe majalis) fede-krisia

Apaiztxoak ez daki zer demontre gertatzen ari zaion. Apaiztegian emandako denborak oso luze jo du. Gustura egon da hala ere. Egunetik egunera bere fedea erabat zintzoa eta benetazkoa dela ziurtatu du, eta gogo biziz ekin dio prestakuntzari. Baina orain apaiz ordenatu eta sotana janztearekin batera beherakada etorri zaio tupustean. Eta okerrena, ez daki zergatik den. Horregatik, gaixorik dagoelaren aitzakiarekin bidaiatzeari ekin dio.

Orduan ezagutu du benetako bizitza: harremanak eta bere argi-ilunak. Eta orduan ezagutu du ere bere burua, eta ustekabe galanta harrapatu du emea dela jakitean.

Apaiztxoa ez zen inoiz agertu zegokion elizbarrutian. Urrutira aldegin zuen. Gaur egun, substantzia arriskutsuen kamioilaria da.

Berberomeloe majalis (gaztelaniaz: Curilla, aceitera…), ez badu ematen ere, koleoptero bat da. Emeak oso handiak dira eta sabelaldean milloika arraultza dituzte. Espezie honetan hipermetamorfosia ematen da, heldua izan baino lehen hainbat metamorfosi izaten dira. Xingola gorri edo laranjek bere toxikotasunaz abisatzen dute, izan ere kantaridina izeneko substantzia besikantea dauka defentsarako.

Monomorium pharaonis, Linneok erlijioarekin izan zuen hutsa

 Argazkia 9. solairuko etxebizitza bateko sukaldean aterata dago. Etxeko beste inor ez da konturatu pisukide hauetaz. Hain dira txikiak (2 mm baino ez) eta hain poliki mugitzen dira, ezein gehienendako (batez ere presbizia dugunondako) ikustezin bihurtu direla.

Linneo oso gizon fededuna zen. Horregatik ez zuen eboluzioaren-teoria sortu. Izan ere, izaki bizidunak izendatzeko sortutako “Sistema naturae” delakoak sailkapen filogenetiko bat egiten du inplizituki, eta hortik eboluzioaren teoriara Darwinek urte batzuk geroago emandako urrats edo jauzitxo bat besterik ez zuen izan.

Baina erlijio-kontuetan ere ez zuen erabat asmatu. Antza denez, "pharaonis" izen-lagunak itun zaharreko Egiptoko izurriteei dagokie. Bada Moises-ek Egiptoko herriari ezarritako hamar izurrien artean baziren hainbat animali: igelak, zorriak, euliak eta otiak kasu, inurririk ez ordea. 

Okurritzen zait Linneo jaiotzez suediarra bazen ere, euskal arbasoren bat ere izatea, eta hori dela-eta inurria eta izurria nahastu egin zituen.

Sikarioaren (Loxosceles rufescens) bizitza-aldaketa

 

Loxos sikario bat da. Bere bizitzan zehar hainbat lagun garbitu ditu inolako kupidarik gabe. Azken enkarguan ordea plana erabat okertu eta zauritu egin zuten larriki buruan. Normalena bertan odolustu eta hiltzea izango zen, baina ohi ez bezala, bere lagun minak salbatu egin zuen. Ezkutaleku sekretu batean denbora luze eman du. Begi bat galdu duen arren beste guztia bide onetik dihoala ematen du. Bestela ere, geldialdia oso ongi etorri zaio behingoatik bere bizimoduaz gogoeta egiteko. Argi dauka ez duela jarraitu nahi. Erakundea behin betiko uzteko erabaki irmoa hartu du. Bere lagun minari azken mesedea eskatu dio: Herrialdetik atera eta urrutiko beste batera eramatea, bizitza berri bat eraikitzeko, biolentziatik at.

_______

Izkina baten, bibolin-jole bat dago.  Betaurreko ilunak ditu. Nabari da hasiberria dela musikan. Halako batean, emakume gazte bat parean geratu zaio. Ezin du bere harridura disimulatu. Izan ere, tarteka afinatuta ateratzen diren noten jatorria nahastezina da: Stradivarius bat. Nolatan izan dezake kaleko musikari batek horrelakorik? Orduan bibolinjoleak jotzeari utzi eta betaurreko ilunak erantzi ditu. Neskatoari bere begi bakarrez bota dion begirada betiko iltzatu zaio bihotzean.

✳Loxosceles rufescens sikaridoen familiako armiarma bat da. Ziztada mingarria du eta hori dela-eta Europako armiarmik arriskutsuenetarikoa bera da. Bizkarrean bibolin baten antzeko marrazki bat du. Beste ezaugarrietako bat da, araknidoen ohiko zortzi begiren beharrean sei besterik ez dituela.

Kakalardo marroiaren (Serica brunnea) Poulidor efektua

Poulidorrek ez zuen lortu lasterketa handirik irabaztea. Historiara pasatu zen ordea, hain justu horregatik; hainbatetan bigarren eta hirugarren postua lortu zuen  txirrindularia izan zelako. Eta ordudanik, beti irabaztetik gertu egotea, baina garaipena inoiz lortzen ez denean  poulidor efektua esaten zaio. 

Bada horren antzera ibiltzen da gure argazkiko Serica brunnea espezieko kakalardoa.

Batetik, beti melolontidoen familiako erregea den Korroska (Melolontha melolontha) deritzon kakalardo handia eta ederrarekin lehiatu behar duelako. Jendeak askotan nahastu egiten ditu bi espezieak baina beti korroska edo erderazko “escarabajo sanjuanero” gailentzen direlarik. Bestetik, egokitu zaion izena ere ez da ezerren apartekoa: Kakalardo marroia. Hau da, sinpleenen artean sinpleena.

Poulidorrera itzuliz, esan beharra dago zaletuen artean oso estimatua zela. Izan ere, porrot guztien gaindi bera oso umore onez agertzen zen beti, eta bere garaiko izarrak ez bezala oso tipo hurbila eta atsegina zen. 

Txirrindulari saiatua eta jatorraren antzera gure kakalardoa ere entomologo eta zomorrozaleen artean oso ongi ikusia dagoela iruditzen zait, eta pozik hartzen ditugu udaberriro izan ohi duen eklosio ugariak.